«Egin beharrekoa egin izanaren poztasuna daukat»

Ezaguna da egun Jose Maria Setien. Baina nolako haurtzaroa izan zuen?
1928an jaio nintzen. Beraz, ge­rra garaia ezagutu nuen; 8 urte nituen 36ko gerra hasi zenean. Har­taz ezin dut gogoratzen du­dana baino gehiago esan; hara eta hona ibili ginela, batez ere, Frankoren tropek arriskuan jartzen zutenean gure segurtasuna. Gogoratzen dut izeba-osa­bak nituela Ergobian, eta hona ekarri gintuzten, hobeto egongo ginelakoan.
Gerra hura bukatuko zela ematen zuenean, beste batean sartu ginen. Har­tatik suma­tzen genuena zen, ondorioak: po­brezia eta beharra. Urte haie­tan egin nuen batxillerra, 1939tik 1944ra bitartean. Au­rre­neko urtea izeba maestrarekin egin nuen, libretik, prestatzeko. Gero, Donostian. Bitarte horretan, gazte normal bat izan nintzen. Aita Urnietakoa zen, gero nere bautismoan aita-pontekoa izan nuena bizi izan zen tokikoa; Moko baserrikoa. Arkitektura ikasi zuen aitak, eta Hernanira etorri zen, Urbieta kalean da­go­e­neko ez dagoen etxera.  Jar­di­na, baratza zituen, eta ho­rrek bihurtzen zuen lagunen biltoki. Bizitza normala nuen. Kirola gustatzen zi­tzaidan, eta osabarekin Tilo­se­tako frontoira joaten nintzen, jokatzera. Nere anaia zaharrenak arkitektura ikasi zuen, eta arreba zaharra ere banuen, batxillera egiten ari nintzela hil zena, peritonitis baten ondorioz. Anaia ere gazte hil zen, ni Erroman nengoela, esklerosi lateral ameotrofikaren ondorioz.

Giro hark markatu zintuen?
Gazte normal bat nintzen. Rebalidako azterketa Vallado­li­den egin eta seminariora joan nintzen, Gasteizera. Herriko seminaristen bizitza nahiko mugatua zen; mezetara joan, opor gutxi... La­gu­nak, juxtuak; orduko gazteen as­­katasuna nu­en. Ez nuen zail­tasunik izan giro hartan bizi edo apaiz izateko. Kon­tzentratuago nengoen apaiz izateko nere prestaketan, giro sozialean edo Her­naniko giro berezian baino.

Erroman ere izan zara...
1951n apaiz egin ninduten eta ikasten segitu nuen, Erroman, 1955 arte. Oso urte aberatsak izan ziren. Teologia, zuzenbide kanonikoa... Lagun batek ere esan zidan: zergatik ez dugu errusiera ikasten? Eta halaxe egin genuen! Baina ez da ezer geratzen...

«Neretzako ezinbestekoa da norbere egiarekiko leial izatea»

Eta Erromatik bueltan?
Nere bizitza asko urrundu zen Hernanitik. Gasteizko seminariora joan nintzen, irakasle, 1955etik 1972ra. Aldi berean, Salamankan izan nintzen irakasle, eta tarte horretan Gas­teiz­ko seminarioa Teologia fa­kultate bilakatu zen. Gai­ne­ra, banuen irakasle bat ni gotzai izatea nahi zuena, eta bera go­tzai zela Santanderrera eraman ninduen, eta bikario izan nintzen urte pare batez. Do­nostian ere ematen nituen klaseak. Eromena zen, baina gaztetan dena agoantatzen da eta dena dira abantailak! Bizitza abera­tsa izan zen; ezinegon as­ko zeuden, solasaldi eta seminarioetarako deitzen zidaten... Izan nuen sentsazioa erabili egiten nindutela, baina zentzu onean. Neretzat oso pozgarria zen guztian parte hartu ahal izatea. Nere prestakuntzarekin bat egiten zuen bizitza zen, intelektualki betea.

Espero zenuen hori guztia?
Ez neukan pentsatua, eta ez nuen espero. Apaiz izatea egingo duzun karrerari begira, ezinezkoa zen ekonomikoki, eta gainera, gaizki ikusia zegoen. Apaiz egiten da bat, eskatzen dizutenerako. Gogoratzen dut 72an egin nindutela gotzai. Donostiako gotzaiarekin konfiantza nuen, Don Jacinto Ar­ga­llarekin. Apaizekin bilera kon­plikatu samarrak izaten zi­tue­nean esaten zidan: Josetxo, etorri! Konplikazio haundirik gabeko bizitza izan nuen, sen­tsazioarekin, zerbaitetarako balio nuela.  

«Ez da erraza Setien fitxatzea alderdi politiko baterako»

Zer dira Elizak eman dizun onena eta txarrena?
Ez dut esatekorik ezer Elizaren ikuspegitik jasotako ikasketen kontra, edo alderdi horietan guztietan lanean aritzeak ekarritako aukeren kontra. Egiten nuena bat zetorren nere ustez apaiz bizitzak izan behar zuenarekin. Esaten didate nitaz aprobetxatu den Elizari buruzko kritikarik ezin ote dudan egin. Baina nik ere esan dezaket Eliza aprobetxatu nuela hainbat ekintzetan parte har­tzeko, eta beste batzuk ez dute aukera hori izaten.

Gotzai izan bitartean, 72tik 2000 urtera, garai zailak bizi izan zenituen, ezta?
Gotzai laguntzaile izan nintzen 72tik 79ra arte. Garai hartan, hain zuzen, hortxe zegoen ETA, eta ETA badago, hortxe dago Franko. Egoera horretan salba zaitzakeen bakarra da egin behar duzuna egiteko kon­­tzientzia. Obispo izanda in­por­tantea zen neretzat. Auten­tikoa izateko aukera. Horrek ez du esan nahi hemendik kanpo ondo interpretatuko nindutenik. Baina ni ez nintzen Ma­drilgo gotzaia, eta egin behar nuen Donostiako gotzaiak egin behar duena. Madrilgoak zer egin behar duen Madrilgo go­tzaiak jakingo du. Seguru asko, ni Madrilgo gotzai izan banintz ez nuke egingo han egin dutena. Baina atzera begiratuta, egin beharrekoa egin izanaren poztasuna daukat. Ez naiz damutzen. ETAk Guardia Zibil bat hiltzen zuenean, esaten zidaten hurrengoa ni izango nintzela! Eta alderantziz, hil­tzen zuena Guardia Zibila bazen, besteen aurrean ezin zenuen esan gabe utzi esan behar zenuela uste zenuen hori. Elizak aukera eman zidan egin behar nuela uste nuen hori egiteko. Erroman ere, idatziren batek pixka bat molestatu zuenean, hitz pare batekin konpontzen zen. Ez zen ondoriorik izan. Ez dut gogoratzen disgusturik, edo gaizki ulerturik, ez eta amenazak jaso izana.

«Egoera horretan salba zaitzakeen bakarra da egin behar duzuna egiteko kontzientzia»

Baina kritika gogorrak jaso izan dituzu...
Egiten nuen egin behar nuela uste nuena. Madrilera joan eta konferentziak ematen nituen. Eta Donostiara etortzen nin­tzen, eta irakasle nintzen Sa­la­mankan. Ez Elizak, ez Estatuak ez didate oztoporik jarri, eta ez dut amenazarik jaso. Egin behar nuena egitearen poztasunarekin bizi izan nintzen. Siglo XXI klubea ere eman nituen konferentziak. Han ba­da­kit baten bat molestatu nuela, izan ere, ondorioztatzen zuten nazionalista sutsua nin­tzela; beste ba­tzuk, berriz, esango dute kontrakoa...

«Ez Elizak, ez Estatuak ez didate oztoporik jarri, eta ez dut amenazarik jaso»

Sekula katalogatu izan duzu zure burua?
Ez niokeen nere buruari utziko. Ni gotzaia nintzen. Batzuk españolista esango zidaten, besteek frankista... Nik lasai esan dezaket momentu zailetan ez zidala inork sufriarazi nere konpromisoarengatik. Su­fritzen nuen gertatzen zenarekin ezin zelako pertsona bat lasai gelditu.

Biktimen ondoan ez egotea ere egotzi izan dizute.
Biktimek esaten didatena da hotza izan naizela. Baina nik uste dut pertsona bat hotza edo sentimentala dela denekin. Behin edo behin esan izan didate pertsona batzuen aurretik pasa nintzela eta ez nituela agurtu. Baina agurtu nituen. Kontua da ez nintzela hizketan gelditu. Horrek ez zuen esan nahi kezka falta nuenik, edo gertutasun falta. Nik kontziente izan behar nuen, konparaziorik egin gabe, gotzaia denentzako dela gotzaia. De­nen gotzai izateak dakarzki exijen­tziak eta mugak. Inork ezin du esan ez dudala interesik erakutsi ETAren atentatu baten ondorioz sufritzen zuten pertsonekiko. Bestalde, ETAren portaerari dagokionez, ezin diot oniritzia eman, baina esan behar dut badaudela tartean konpondu gabeko arazoak. Neretzako, ezinbestekoa da norbere egiarekiko leial izatea.

Orain bake garaian gaude. Egoera aldatu dela uste duzu?
Ez da hala iruditzen zaitela bakarrik; hala da. Euskadi ETArekin edo Euskadi ETA gabe oso desberdina da. Horrek ez du esan nahi arazoak konpondu direnik. Tartean sartzen dira ideologiak, batzuen eta besteen helburu politikoak... Baina ez dagokit neri esatea batzuek eta besteek zer egin behar duten.

Baina zure iritzia kontuan hartzen da. Elkarbizi programaren barruan, bakegintzarako zoru etikoaren inguruan hitz egiteko deitu dizute.
Batzuetan, batzuk pentsatzen dute gehiago esan behar dudala. Ez da erraza Setien fitxatzea alderdi politiko baterako. Badi­rudi nazionalismoaren aldekoa dela, baina epel xamarra da... diote batzuk, eta besteek kontrakoa. Horrek ez du esan nahi nere lehentasunak ez dauzkatenik. Baina ezin dut nere gotzai kondizioa erabili. Gai­ne­ra, 28 urtetan Donostiako gotzai be­zala izan dudan esperien­tziak lagundu egin dit zuhur izaten, eta bereizten zer den pentsa­tzen dudana, esaten dudana eta esan behar dudana.

«Euskadi ETArekin edo Euskadi ETA gabe, oso desberdina da. Horrek ez du esan nahi arazoak konpondu direnik»

Elkarbizi bakean, gaur eta hemen liburuan diozu bakean bizitzeko eskubidea denona dela, baina hori lortzeko ardura ere bai. Zein pausu eman behar ditugu?
Bakegintza eta normalizazioa, elkarrizketa eta negoziazioa, zoru etikoa, biktimak eta biolentzia, biolentzia eta presoak... Hori guztia lantzen da liburuan. Bakea da justiziaren fruitua, egian babestua, pluralismoaren errespetuak eta solidaritateak bultzatua. Etikaz hitz egiteko esperientzia badut. Aurkari gogorra naiz eztabaidarako. Etika irakasle izan naiz, eta horrek zorroztasuna eman dit. Norberaren bokazioa da. Poltiko batek ezin du horrela hitz egin, baina gotzai batek ezin du politiko batek bezala hitz egin.

Eliza gehiegi sartzen da politikan?
Gehiago edo gutxiago baino lehen dago ondo edo gaizki. Gotzai bati ezin diozu besteen eginbeharra eman, politikoena, adibidez. Baina eskatu diezaiokezu esaten duena koherente izan dadila doktrinak izan behar duenarekin.

Arazoak sortu izan dizkizu?
Espainiako apezpiku-batzarrean egondu naiz 1972tik 2000ra, eta entzun egiten zidaten. Ez dut gogoratzen nere kontra egin izana, eta ez da izango hitz egiten ez nuelako! Kar­denal batek esan zuen otoi bat egin behar zela Espainiako batasunaren alde, eta idatzi batean erantzun nion hori ez dela Elizaren kontua, eta ezin zaiela eskatu eliztarrei Espai­niako batasunaren alde errezatzeko. Hori horrela bada, eskatuko dizut Euskadiko in­de­pendentziaren alde erreza­tzeko! Ez bat eta ez beste! Bokazioak eta horrekin lotutako funtzioak exijitu egiten du gauza batzuk saihestea.  Fraile ka­talanak ere Kataluniaren in­de­pendentziaren alde erreza­tzera atera ziren, baina ez da horretan sartu behar. Batzuk eskubidea dute gauza baterako, eta besteek besterako. Zu­hur­tasuna behar da. Horre­gatik nerekin sartu badira...

Bake prozesua trabatuta dago?
Badira hiru-lau urte bake prozesua bultzatzen ari dela, amankomunean jarritako kon­­­tzientzia etikoan oinarrituta. Horri buruz aritu nintzen ostegunean Hernanin. Baina amankomunean jarritako eti­ka horrek ondorioak dakarzki batzuentzat eta besteentzat. Uste dut badagoela borondatea bakea egiteko, denoi interesa­tzen baitzaigu. Baina bake hori baldintzatuta dago gertatu denarekin. ETA askapen mugimendu bat izan dela diote, baina ezin dira onartu askapen mugimendu horrek erabilitako moduak, batere askatzaileak izan ez direnak. Hori ez da konponduko, ez da onartuko, eta, beraz, denbora beharko da. Zaila da ahaztea. Oinarri etiko baten baitan, zailagoa da ba­tzuen portaera onartzea.

2000 urtean erretiroa hartu zenuen; behar baino lehenago.
Talde batek prestatutako aldaketa izan zen, ordura arteko bidearen kontra egingo ez zuen norbait etor zedin. Onarpena zuen, baina inor ez zen eska­tzen ari ni botatzea. Gotzai izateari utzi nion tokatzen zitzaidana baino bi urte lehenago, nik seinalatutako gotzai berria izendatu zezaten.

Juan Maria Uriarte?
Bai. Uste dut izan zela konponbide ona, eta inork ezin ziola zailtasunik jarri.

Eta gaur egun Munilla da gotzai. Baduzue harremanik?
Nik gotzai izateari utzi nion esanez zer egin  behar zen Juan Mari Uriarte etortzeko. Hortik aurrerakoa ez da nere kontua. Egin nuen egin behar nuela uste nuena. Gero Uri­artek utzi egin zuen, erretiroa hartu zuelako, eta hori ez da Setienen kontua.

Erretiroa hartuta, zer egiten du Setienek?
Badaramazkit 14 urte Astiga­rra­­gan. Ez dut esku hartu elizbarrutiko egunerokoan, baina badut zeregina. Liburuak ida­tzi... Ez nago behartuta ezer egitera, baina ulertzen dut ekarpenen bat egin dezakedala, baliagarri izan daitekeena. Oraindik buru-argia den per­tsona batek egin dezakeena egiten dut, inguruko arazoekin lotuta. Egingo ez dudana da, politikoei lezioak eman!  

Mundu mailara salto eginda, nola ikusten duzu egungo Aita Santua?
Ez dago nahi nukeen bezain erraza! Proposatzen dituen proiektuek konpromisoan jar­tzen dute Eliza, eta oso sustraituak dauden portaera tradizionalei egiten die erreferentzia. Arazo zaila da. Ze ondo! Begira zer esaten duen Aita Santuak! Baina gauza bat da Kodigo Kanonikoa; eskubidea den aldetik aldakorra da. Baina Kodigoa da posizio doktrinal bat har­tzearen manifestazioa, eta hori ezinbestekoa da Elizan. Zaila da bereiztea doktrina ukiezina, eta praktika aldakorra. Zaila da. Ikusiko dugu. Jakinmina daukat! Aita San­tuaren figura oso duina da artzain den aldetik, baina pentsamenduaren konpromisoa da­kar. Ez da gauza bera; monarkiatik errepublikara pasa gaitezke. Baina goberna­tzeko modu batetik bestera pasatzea zaila da. Izan ere, agintzen duenak agintzen du, hau da, Aita Santuak, eta inplikatuta dago. Eta badaki Eliza barruan kontrako posizioak daudela. Ikusiko dugu nola konpontzen den!