Euskal mitologiako kondaira baten arabera, Olentzero da Euskal Herriko azken jentila; euskal paganismoaren bukaeraren eta kristautasunaren etorreraren artean kokatzen den pertsonaia.
Kondaira horrek esaten du jentilek, euskal herritar paganoek, argi arraro bat ikusi zutela zeruan, gerturatzen ari zena. Ez zekiten zer zen, eta jentil zaharrenarengana jo zuten, galdezka. Hark eman zien erantzuna: Kixmi (Jesus; jentilen hizkuntzan, tximu) jaio da! Euskal arrazaren amaiera da! Ondoren, bere burua amildegitik behera botatzeko eskatu omen zuen. Gainontzeko jentilak, berriz, beldurtuta, lurrazpian gorde ziren, harri pilo baten azpian, eta horrela sortu ziren Nafarroa eta Gipuzkoa arteko mugetan ezagunak diren jentilarriak. Baina, kondairaren arabera, izan zen jentil bat kristautasunera bihurtu, eta harrezkero, Kixmiren etorreraren berri ematen duena: Olentzero, hain zuzen ere.
Aro berriaren iragarle
Kondairaz gain, hainbat etnologo Olentzero hitzaren nondik norakoak biltzen saiatu dira. Horrela, Lopez Martinez de Isastik, XVII. mendean, eta Azkuek, XXean, azaldu zuten Olentzero hitzak Onen Aro esan nahi duela. Izan ere, hitzak aldaera asko ditu: Olentzero, Onentzaro, Orentzaro...
Azken batean, Olentzero kirstautasunaren etorreraren iragarle edota opariak ekartzen dituen pertsonaia bihurtu da, baina, oinarrian neguko solstizioko pertsonaia paganoa zen, urte zaharraren amaiera eta eguzki berriaren etorrera iragartzen zituena.