Kilometro karratu bakoitzean 50 toponimo; guztira 1.855 toponimo. 73 elkarrizketa eta ezin konta ahala dokumentu. Luis Mari Zalduak lan mardula aurkeztu berri du Urumeako Zilegimendietako Toponimiari buruz, 700 orrialdeko Doktorego Tesia, hain zuzen ere. Hogei urte baino gehiago daramazki urnietar honek inguruotako toponimia aztertzen. Inongo dudarik gabe esan liteke, bera dela gehintsuena dakiena bai horri buruz, eta baita hain bereziak diren Zilegimendi, sarobe eta abarri buruz ere.
Itxura denez, oso aberatsa da hemengo toponimia. Zerk eragin du hori? Gauza askok eragin dute hori. Batetik, oso orografia berezia eta aberatsa duelako: malkarra eta katramilatsua da, zoko, erreka eta muinoz betea. Bestetik, gizakia aspalditik dago hemen. Aztarna batzuk badira, 27.000 urtekoak. Pentsa, gizakia hor ibili da gizaldietan, eta horrek arrastoa utzi du.
Funtsean, zer da toponimia? Eta zer erakusten digu?
Lurraren helbideak. Izen multzo bat, gizatalde batek bere ingurua deskribitzeko erabili duena. Izaki geografikoak izendatzeko izen multzo bat. Toponimia ez da gauza poetiko bat; funtsean oso gauza praktikoa da.
Toponimiak erakusten digu, batetik, lurra irakurtzen.
Patziku Perurena goizuetarra oso lagun ona dut, eta hari askotan lapurtu izan diot esaldi hau: ezagutzen dudan libururik aberatsena lurra bera da; eta toponimia da horren aurkibidea.
Bestetik, toponimiak balio du giza talde baten mugimenduak ezagutzen. Historiako datu asko ematen ditu, arkeologiarako ere bai. Gizakiak nola interpretatu duen bere ingurua. Euskera ikertzen ari direnentzat ere oso baliagarria da, lehendabiziko testuak XV-XVI mendeetakoak dira, eta horren aurretik toponimia bakarrik dago.
Azken batean, ondarea da, gure ondasun nabarmena.
Zein ezaugarri ditu hemengo toponimiak?
Batetik, aspaldiko lekukotasunak dauzkagula. 1.025ean lehendabiziko aipamenak baditugu. 12garren gizaldian dezente dira: 1101 urtean hasi eta 1197 urtera arte. Hori zorte haundi bat da ikerlariarentzat. Bestalde, hasierako idatzietan azaltzen diren izen asko gero ere azaltzen dira, eta orokorrean nahiko ondo mantentzen dira, hasierako forma beretsuan. Hor adibidez Hernani azaltzen da, ia aldaketarik gabe: 1101ean Ernani, 1105ean Ernania eta 1186an Hernani. Pentsa, orduz gero, ez du izan aldaketarik.
Erreka-zuloz jositako inguru honetan, asko eta asko dira Ura, Erreka edo Iturri aipatzen dituztenak. Giza jarduerak ere badu garrantzia: etxe, bide, gurutze, sagasti, sarobe, soro, edo zubi. Landareen sailean, baso, elorri, zelai, larre... Orografia aldetik, mendi, haitz, harri, ibar, lepo, lur, muino, munto, zabal, zoko, zulo...
Asko azaltzen diren izenondoak: koloreak, beltz, gorri, txuri, urdin; edo bestelakoak, gaixto, legor, haundi, txiki edo zar.
Baina itxura denez, izen asko galtzen ari dira. Zer dela eta hori?
Arrazoi bat baino gehiago dira izenak galtzeko. Batez ere, lehen jende asko zebilen lekuetan, gaur egun ia inor ez dabilela. Hori gizarte aldaketak ekarri du. Azken mendean edo 50 urteetan galdu da gehiena. Hirietan dabil orain jendea, eta mendiak hustu egin dira; jendeak galdu egin ditu erreferentziak, behar ez dituelako.
Baina dagoeneko asko eta asko bilduta dago ezta?
Bai. Oraindik badelako jendea horri bizirik eusten diona. Nik 73 elkarrizketa egin ditut, eta horietako hizlari batzuk oso onak dira; badira 100 eta 200 toponimo eman dizkidatenak ere. Material hori oso aberatsa da bai toponimiarako eta baita bertako euskalkia ikertu nahi duenarentzat ere.
Nola egiten da horrelako lan bat? Zein dira pausoak?
Ahozkoa, idatzizkoa eta arautzea aipatzen dituzu.
Bai. Ahozkoa da bertako jendearekin egiten dena. Lekura bertara joan, eta galdetu egiten diozu berari: «zein da han ikusten den lepo hura?» Elipsiaren artea deitzen diot nik horri; ezin diozu galdera edozein moduz egin: «hori zer da Akola?». Berak beti erantzungo dizu: «bai». Horrela ezin zaio galdetu.
Gero dago bigarren lana, dokumentuetan begiratzea; artxiboetan-eta. Nik pasa ditut artxibo pila bat, Hernani, Urnieta, Donostia, Oñati... eta abar. Normalean, gakoa izaten da jabetza: erosi, saldu... mendietako txostenak, basoetakoak, bide konponketak, eta abar.
Eta azkenik arautzea. Izen bat hainbat eratara aurkitzen dugunean, bat erabaki behar da, eta hor hainbat faktore hartzen dira kontuan. Askotan gaizki interpretatu izan dira leku izenak, eta berezko esanahia aldatu egin da. Kasu horietan, komeni da berezko esanahia zein den adieraztea. Etxaspuru adibidez, oso kuriosoa da. Urte askotan, ia atzo arte, Etxe-aizpuru edo Etxaspuru azaltzen da. Gaur egun, ordea, Itxaspuru edo Itxasburu gisan ezagutzen dugu, hainbat konturekin nahastu delako, itsasoa horraino iristen zela eta abar... Guk hor Etxaspuru proposatu dugu.
Epele/Epela edo Latxe/Latxa aldaerak ere sortu lezake eztabaida ezta?
Ez zait iruditzen. Hitz horiek atzo arte Epela eta Latxa izan dira, eta aldaketa fonetikoez ari gara, ez muineko aldaketez. Adibidez, Fagollagari Paolla esaten zaio, edo Ereñotzuri Iñatzu, baina Fagollaga eta Ereñotzu jartzen dugu. Bertakoek Epele esaten segi behar dute lasai, baina mapan uste dut Epela etorri behar duela.
Zenbat denbora pasa duzu lan hau egiten?
1989tik, gutxigorabehera. Or-duan hasi ginen Aranzadirekin lehendabiziko elkarrizketak egiten. Hiazinto Fernandorenarekin hasi nintzen, eta gero proposatu zidaten Doktorego Tesia egiteko. Ordutik hona egin dut tesia, lanak eta egunerokoak utzi didaten denbora libreetan.