Aizkorri-Aratz Parke Naturalean barrena antolatu du hurrengo irteera Mendiriz Mendik, urriaren 18rako. Araba eta Gipuzkoa artean kokatuta dago parke naturala, eta bere paisaia sakanez eta leizez beteta dago, ur-jauzi ederrekin nahastuta. Horiek, kareharrizko mendi malkartsuekin eta pagadi ikaragarriez betetako basoekin batera, ingurune magiko bat osatzen dute. Gailurren artean Aitxuri dago, Gipuzkoa, Araba eta Bizkaiko gailurrik altuena.
Aizkorriko hego isurialdean Arantzazuko Santutegia dago. Santutegia arte garaikidearen monumentu iraultzaileenetako bat da, euskal nortasun modernoaren epizentroa, abangoardia artistikoa eta euskararen kontserbazioa uztartuz. Bertan dago Arantzazuko Ama, Gipuzkoako probintziako zaindaria eta Euskal Herri osoan gurtzen den Ama Birjina. Arantzazuko Ama Birjinarekiko debozioa XV. mendekoa da. Gaur egungo basilika XX. mendearen erdialdekoa da eta Ama Birjinaren agerpenaren bosgarren mendeurrenaren ospakizunekin batera sagaratu zen.
Hainbat sute jasan ondoren, 1950ean frantziskotarrek lehiaketa nazional bat deitu zuten, basilika berritzeko eta modernizatzeko asmoarekin. Diseinu irabazleak molde guztiak hautsi zituen, hormigoia, harria eta espiritualtasuna inguruko mendien paisaia malkartsuarekin fusionatu zituenean. Hasieran, Vatikanoak eraikitze lanak geldiarazi zituen, arte modernoa erlijio-gurtzarako «egokia ez zela» argudiatuz, baina urte batzuk beranduago obrei berriro ekin zitzaion eta 1960ko hamarkadaren amaiera aldera osatu ziren.
Honako hauek dira Santutegiko zutabe artistikoak: Jorge Oteizaren fatxada, Eduardo Chillidaren ateak, Nestor Basterretxearen kripta eta Lucio Muñozen kripta. Oteizak estanpa zirraragarri bat diseinatu zuen goiko erlaitzean, 14 apostolurekin, Bibliako doitasuna baino indar geometrikoa eta kontzeptuala bilatuz. Haien azpian, Pietatea kokatu zuen, barrutik hustutako figura, dolua eta min espirituala irudikatzen dituena. Chillidak burdinazko ate bikainak diseinatu zituen, testura abstraktuz eta xaflez osatutako collage gisa pentsatuak. Soiltasuna, hutsunea eta argi naturalarekiko elkarrizketa islatzen dituzte. Basterretxeak 18 horma-irudi espresionista margotu zituen lurpeko kriptan. Kolorearen erabilera erradikalak (gorriak, beltzak eta grisak) giza sufrimenduaren bilakaera kontatzen du, Kristoren berpizkundera arte. Azkenik, Lucio Muñozek 600 metro karratu baino gehiagoko zurezko erretaula erraldoi bat zizelkatu zuen, jatorrizko agerpenaren inguruko natura, arrokak eta arantzak imitatzen dituena.
Arantzazuko Santutegia ez da fedezko lekua bakarrik; euskararen biziraupen eta batasunaren funtsezko zutabea da. Arantzazuko fraide frantziskotarrek hamarkadak zeramatzaten hizkuntza babesten, literatur aldizkariak argitaratzen (Jakin kasu) eta erregimen frankista garaian hiztegiak argitaratzen. Monasterioa erresistentzia kulturaleko oasia zen. Testuinguru horretan, 1968ko urrian, Euskaltzaindiak kongresu historikoa egin zuen Arantzazuko Santutegian. Koldo Mitxelena bezalako figuren bultzadaz eta Luis Villasante frantziskotarraren laguntzaz, Euskara Batuaren oinarriak ezarri ziren bertan.
Inguruan ere badira 'Santutegi' naturalak. Horien adibide bat Arrikrutzeko haitzuloak dira. Haitzuloak, arroka disolbatzen duen uraren eraginez zizelkatutako museo natural zabalak dira. Guztira, estalaktita eta estalagmita erraldoiez apaindutako 14 kilometroko lurpeko galeriez osatuta dago Arrikrutz, bisitaria txiki sentiarazten dutenak naturaren boterearen handitasunaren aurrean. Gaur egun, 53garren galeria da publikoari irekita dagoen bakarra. 500 metroko luzeran, urteetan zehar ukitu gabe egon den espazio baten edertasun izugarria miresteko aukera dago.
Ibilbidearen deskribapena
Ibilbidearen hasiera ez da Leintz-Gatzaga herritik izango. Arlaban mendate aldera igoko gara autobusez eta, igoeraren zatitxo bat egin ondoren, bertatik irtengo gara.
Hasieratik, bideak gora egiten du. Lehenengo hiru kilometroek gora egiten dute Makatzagain lepora iritsi arte. Hortik, ia altuera galdu zein irabazi gabe, Leizargarateko lepora hurbildu behar da. Bertatik igotzen jarraitu behar da, baina oraingoan malda apalagotik, Deguriako tumulua dagoen leporaino iritsi arte.
Bertatik Degurixara jaitsi behar da. Degurixa haran berezi bat bat da, 'polje' bat. Poljeak inguru karstikoetan uraren eraginez sortutako sakonuneak dira. Mendiz inguratutako lautada luzeak izaten dira. Bertan, zenbait artzain etxola aurkiko ditugu, garai bateko jardueren oroigarri.
Harana zeharkatu, Ezateko lepora igo eta Araotz aldera jaisten hasi behar da, baina berehala eskuinera biratu eta, Zamalbide gailurraren albotik pasa ondoren, Elgea Mendizerraren ipar aldeko magal guztiak zeharkatu behar dira. Tarte honetan ia ez dago desnibelik, bidea kanal zahar baten gainetik doalako, baina magalak errekez josita daudenez, bideak sartu eta atera ugariak egiten ditu. Zati honetan baso eder bat zeharkatzen da.
Kanala urak mugitutako erroten bidez burdinolei indar mekanikoa ziurtatzeko sortu zen hasiera batean. Ondoren, XX. mendean, mini-zentral hidroelektrikoei ura eramateko erabili zen; garai hura amaitu zenean, berriz, Gipuzkoako ibilbide sarean txertatu da, trenbide zaharrekin egin den modura.
Zertxobait aurrerago Artiako San Juan baseliza eta ostatu bat zeuden tokitik pasatuko gara; oraindik eraikin haien aztarnak ikusgai daude. Izenak ondo adierazten duen moduan, bertan 'Artia' edo 'Arte' (Quercus ilex) baso zabalak zeuden, zelai bihurtu aurretik. Zelai horiek garrantzi handikoak izan dira urteetan artzaintzarako.
Artiako San Juan atzean utzita, bideak berriro emeki gora egiten du. Kilometro t'erdi gora egin eta Artasoko dolmena pasa ondoren, bideak behera egiten du. Begiolatza errekak sortzen duen bailarara jaitsi eta pista bati jarraituz berehala gara Arantzazun.
GR 121 - 6. ETAPA: Leintz Gatzaga - Arantzazu
DATU INTERESGARRIAK:
Kokalekua: Gipuzkoaren eta Bizkaiaren arteko mugan
Eguna: Urriak 18, igandea
Ordua: Goizeko 07:30etan, Atsegindegitik
Prezioa: 15 euro bazkideentzat, 20 euro bazkide ez direnentzat
Luzera: 26 kilometro
Denbora: 8-9 ordu inguru
Desnibela: 1.400 metro gorantz eta 1.100 metro beherantz
Zailtasuna: Zailtasun berezirik gabekoa. Ibilbide luzea da, eta egoera fisiko onean egon behar da.
Beharrezko materiala: Mendiko material arrunta. Bazkaria motxilan eraman behar da, ibilbidean zehar bazkalduko baita; eta ura ere bai, ez baitago iturririk ibilbide osoan.